Trudne zachowania na lekcji — jak reagować

Co zrobić w pierwszej chwili

Uczeń nie wyciąga zeszytu, rozmawia albo odpowiada zaczepnie. Zanim przerwiesz lekcję na dłuższą rozmowę, sprawdź, czy wystarczy krótka wskazówka. Podejdź, jeśli uczeń dobrze toleruje taką bliskość, powiedz spokojnie, czego oczekujesz, i daj mu chwilę na reakcję.

Nie musisz od razu ustalać przyczyn zachowania przy całej klasie. Najpierw pomóż uczniowi wrócić do pracy. Taką krótką reakcję warto łączyć z poznaniem potrzeb ucznia i spójnymi zasadami w szkole. Wskazówki EEF. Jeśli widzisz silne pobudzenie, nagłą zmianę zachowania albo zagrożenie, przejdź do pilnej pomocy.

To poradnik opracowany na podstawie materiałów ze szkolenia i spotkania z zespołem pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Przykładowe komunikaty i sposób organizacji działań są propozycjami do wykorzystania. Nie zastępują statutu ani szkolnych procedur.

Codzienne sytuacje na lekcji

Brak zeszytu, przyborów lub rozpoczęcia pracy

Zapytaj krótko: „Nie masz materiałów czy trudno ci zacząć?”. Wskaż pierwszy krok. Jeśli to możliwe, daj kartkę, zapasowy przybór lub dostęp do treści zadania. Nie uzależniaj całego udziału w lekcji od brakującego zeszytu. Gdy uczeń utknął, wykonaj z nim początek, a potem sprawdź, czy może pracować dalej.

Pomoc koleżeńską proponuj tak, by druga osoba mogła odmówić. Nie przypisuj jednemu uczniowi stałej odpowiedzialności za pracę i zachowanie kolegi.

Rozmowy i rozpraszanie innych

Przypomnij konkretną zasadę: „Teraz słuchamy instrukcji. Za chwilę będzie praca w parach”. Unikaj pytania z zaskoczenia, którego celem jest pokazanie klasie, że uczeń nie uważał. Jeśli problem wraca, porozmawiaj po lekcji o tym, co przeszkadza w skupieniu, i ustal jedną zmianę do sprawdzenia na kolejnych zajęciach.

Telefon

Odwołaj się do obowiązujących zasad szkolnych i uzgodnionych wyjątków, np. potrzeb zdrowotnych lub komunikacyjnych. Powiedz, co uczeń ma zrobić: „Schowaj telefon do plecaka, wracamy do zadania”. W razie odmowy zastosuj przewidzianą w szkole ścieżkę postępowania. Nie żądaj hasła ani dostępu do prywatnych wiadomości. Zasady korzystania z urządzeń określa statut szkoły. Podstawa prawna.

Czapka lub kaptur

Najpierw sprawdź, czy obowiązujący statut rzeczywiście reguluje tę sytuację. Rozmawiaj spokojnie i na osobności. Weź pod uwagę potrzeby zdrowotne, sensoryczne oraz religijne; wątpliwości wyjaśnij z wychowawcą lub dyrekcją. W pracowni zawodowej znaczenie mają również konkretne wymagania bezpieczeństwa. Sam kaptur nie mówi, czy uczeń słucha i rozumie.

Zaczepny komentarz lub obraźliwe słowa

Nazwij zachowanie i granicę: „Możesz się nie zgadzać. Nie zgadzam się na obrażanie”. Nie wdawaj się w publiczną wymianę złośliwości. Rozmowę o tym, co się stało i jak naprawić sytuację, przeprowadź po uspokojeniu, w bezpiecznym miejscu zgodnym ze szkolnymi standardami kontaktu z uczniem. Wyzwiska skierowane do konkretnej osoby wymagają reakcji także wtedy, gdy zostały wypowiedziane cicho.

Uczeń nie podaje imienia i nazwiska

Wyjaśnij, po co potrzebujesz tej informacji. Jeśli uczeń nadal odmawia, ustal tożsamość przez dziennik, wychowawcę lub upoważnionego pracownika. Nie przedłużaj sporu przy klasie. Jeżeli nieznana osoba stwarza zagrożenie, skorzystaj ze szkolnej procedury bezpieczeństwa.

Kiedy poprosić zespół o wsparcie

Przy pojedynczej, spokojnej sytuacji zacznij od działania na lekcji. Konsultacja z pedagogiem, pedagogiem specjalnym lub psychologiem jest możliwa także wtedy, gdy nie ma kryzysu. Nie trzeba najpierw zebrać określonej liczby uwag. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna obejmuje również bieżącą pracę nauczyciela i współpracę ze specjalistami. Podstawa prawna.

• Skonsultuj powtarzające się trudności: uczeń regularnie nie zaczyna pracy, opuszcza zajęcia, wycofuje się lub wchodzi w konflikty mimo zastosowanych zmian.
• Zareaguj wcześniej na nowy sygnał: nagła zmiana funkcjonowania, silny lęk, zgłoszenie krzywdzenia albo prośba ucznia o pomoc nie wymagają czekania na kolejne zdarzenie.
• Poproś o pomoc, gdy jej potrzebujesz: nie wiesz, jak odczytać zachowanie, dotychczasowe sposoby nie działają lub trudno ci zapewnić bezpieczeństwo.

Przekaż konkret: co się wydarzyło, kiedy, co poprzedzało sytuację, jak zareagowałeś i jaki był efekt. Ustalcie, kto rozmawia z uczniem, kto kontaktuje się z rodziną i kiedy sprawdzicie, czy wsparcie pomaga. Gabinet specjalisty nie jest miejscem kary. Uczeń powinien wiedzieć, po co proponujesz spotkanie.

Sytuacje wymagające pilnej pomocy

Przemoc, bójka lub groźby

Przerwij sytuację krótkim komunikatem. Wezwij drugiego dorosłego i zadbaj o bezpieczeństwo osób zagrożonych oraz reszty klasy. Odsuń świadków, jeśli można to zrobić bezpiecznie. Nie podejmuj ryzykownej interwencji fizycznej ani nie traktuj przytrzymywania jako metody wychowawczej. Gdy istnieje zagrożenie życia lub zdrowia albo pracownicy szkoły nie mogą bezpiecznie przerwać zdarzenia, dzwoń pod 112.

Powiadom dyrekcję i uruchom szkolną procedurę; przy krzywdzeniu małoletniego stosuj Standardy Ochrony Małoletnich. Przy podejrzeniu przestępstwa szkoła uruchamia właściwą ścieżkę zawiadomienia policji lub prokuratury. Sprawdź, czy osoba skrzywdzona potrzebuje pomocy medycznej. Nie zaczynaj od wspólnej mediacji: przy przemocy lub przewadze jednej strony najpierw potrzebne są ochrona i osobne rozmowy. Nie wymuszaj przeprosin ani spotkania z osobą, której uczeń się boi.

Wypowiedź o samobójstwie lub samouszkodzeniu

Potraktuj ją poważnie. Zostań z uczniem lub przekaż opiekę konkretnemu dorosłemu; nie wysyłaj go samego do gabinetu. Mów spokojnie. Zapytaj wprost: „Czy myślisz o samobójstwie albo zrobieniu sobie krzywdy?”. Przy odpowiedzi twierdzącej lub niejasnej zapytaj, czy uczeń zamierza zrobić to teraz, czy ma plan i dostęp do środków oraz czy już coś zrobił lub przyjął. Pytania pomagają ustalić pilność pomocy; nie zastępują oceny specjalisty i nie mogą opóźniać wezwania ratowników. Nie obiecuj zachowania tej informacji w tajemnicy. Jeżeli prowadzisz lekcję, wezwij drugiego pracownika i dopilnuj ciągłości opieki zarówno nad uczniem w kryzysie, jak i nad klasą.

Jeśli można to zrobić bez narażania kogokolwiek, odsuń przedmioty lub substancje, których uczeń mógłby użyć do zrobienia sobie krzywdy. Wezwij psychologa lub pedagoga i dyrekcję. Przy próbie samobójczej, bezpośrednim zagrożeniu albo wątpliwości, czy uczeń jest teraz bezpieczny, dzwoń pod 112 lub 999. Nie uzależniaj pomocy od dostępności rodzica. Uczeń pozostaje pod opieką do potwierdzonego przekazania osobie lub służbie, która przejmuje opiekę; nie odsyłaj go samego do domu. Szkoła organizuje pilny kontakt z opiekunem małoletniego; jeżeli to on może być źródłem krzywdzenia, działa według standardów ochrony małoletnich. Standardy udostępnione przez MEN i wskazówki WHO.

Podejrzenie zatrucia lub użycia substancji

Zapewnij nadzór dorosłego w spokojnym miejscu, wezwij pomoc szkolną i dyrekcję. Opisuj objawy, zamiast rozstrzygać, jaką substancję uczeń przyjął. Przy zaburzeniach świadomości, oddychania, drgawkach lub innym nagłym zagrożeniu wzywaj pomoc medyczną. Przy podejrzeniu zatrucia lub przedawkowania nie czekaj na ciężkie objawy: dzwoń pod 112 lub 999 i postępuj według instrukcji dyspozytora. Nie zostawiaj ucznia samego i nie wywołuj wymiotów. Zachowaj informację o przyjętej substancji lub jej opakowanie, jeśli można to zrobić bezpiecznie. Pacjent.gov.pl: postępowanie przy zatruciu.

Ból, uraz, płacz lub wycofanie

Zapytaj o samopoczucie i sprawdź, czy potrzebna jest pilna pomoc. Przy dolegliwościach fizycznych skorzystaj z pomocy pielęgniarki, a gdy jest nieobecna — z ustalonej w szkole organizacji opieki. Sam brak pielęgniarki nie oznacza konieczności wezwania karetki. O pilności decyduje stan ucznia. Jeśli nie masz pewności, czy może bezpiecznie przejść do gabinetu, zapewnij pomoc dorosłego na miejscu lub osobę towarzyszącą. Ból może współwystępować z lękiem, ale nie należy z góry przypisywać go emocjom.

Płacz lub milczenie same w sobie nie pozwalają rozpoznać zaburzenia. Zaproponuj spokojną rozmowę i wsparcie specjalisty odpowiednio do sytuacji. Nie naciskaj na zwierzenia przy klasie.

Uczeń nagle wychodzi z sali

Powiadom wyznaczonego pracownika i przekaż, dokąd uczeń poszedł, jeśli to wiesz. Zorganizuj sprawdzenie jego bezpieczeństwa. Nie zostawiaj pozostałych uczniów bez opieki, żeby ruszyć za nim. Uzgodniona przerwa z określonym miejscem i nadzorem to inna sytuacja niż wyjście, po którym nie wiadomo, gdzie uczeń przebywa.

Co zapisać i jak wrócić do sprawy

Zapisuj fakty potrzebne do dalszego działania: datę, miejsce, zachowanie, podjęte kroki, efekt i osobę, której przekazano sprawę. Zamiast „arogancki i agresywny” napisz, co uczeń zrobił lub powiedział. Poniżej fikcyjny przykład formy notatki:

Zakres wpisu i miejsce przechowywania dobierz do szkolnych zasad oraz uprawnień odbiorców. Informacje o zdrowiu, podejrzeniu krzywdzenia lub szczegółach kryzysu przekazuj tylko osobom, które potrzebują ich do działania, przez przewidziany w szkole poufny kanał. Nie umieszczaj ich w wiadomości do wszystkich rodziców.

„Waga 0” nie jest powszechną kategorią prawną. Wpis informacyjny, kara statutowa i ocena zachowania to różne rzeczy. Nie zapowiadaj automatycznej „nagannej uwagi” jako odpowiedzi na każde obrażenie nauczyciela. Przerwij zachowanie, zadbaj o bezpieczeństwo, udokumentuj zdarzenie i przekaż je dyrekcji. Nauczyciel korzysta z ochrony przewidzianej w art. 63 Karty Nauczyciela; dyrektor i organ prowadzący mają obowiązek występować z urzędu w jego obronie. Karę statutową poprzedza wysłuchanie ucznia, z zachowaniem właściwych kompetencji i trybu odwołania; reakcja ma uwzględniać okoliczności i stopień winy. Podstawa prawna.

Po zdarzeniu ustal z uczniem, jak może następnym razem zgłosić trudność i co trzeba naprawić. Sprawdź także bezpieczeństwo osoby skrzywdzonej. Przy uczniu pełnoletnim nie przekazuj rodzicom informacji o zdrowiu lub kryzysie automatycznie. Ustal z uczniem, kogo można włączyć w pomoc, i sprawdź podstawę przekazania danych. Ratowanie życia lub zdrowia nie może czekać na zgodę.

Przed kolejną lekcją

• Wybierz jedną zmianę: prostszy początek zadania, zapis polecenia albo dyskretny sygnał przypomnienia.
• Powiedz uczniowi, czego oczekujesz i z jakiej pomocy może skorzystać.
• Ustal z wychowawcą lub specjalistą sposób przekazania informacji, jeśli problem wróci.
• Na umówionym spotkaniu oceńcie, czy uczeń częściej podejmuje pracę i czy inni czują się bezpiecznie.

Jeżeli pracujesz z uczniem w spektrum autyzmu, zobacz także poradnik o komunikacji, przeciążeniu i dostosowaniach.

Przepisy i dokumenty szkolne

Poradnik należy stosować razem z aktualnym statutem, standardami ochrony małoletnich oraz procedurami pomocy i reagowania w kryzysie. Numer wewnętrzny do wezwania pomocy, zastępstwo za nieobecnego specjalistę i miejsce przekazania opieki sprawdź w szkolnych ustaleniach przed zajęciami.

• Pomoc psychologiczno-pedagogiczna — tekst jednolity rozporządzenia, zwłaszcza § 2–6 i § 20: rozpoznawanie potrzeb, bieżąca praca i współdziałanie nauczycieli oraz specjalistów.
• Ocenianie, klasyfikowanie i promowanie uczniów — tekst jednolity rozporządzenia, § 11 ust. 3: uwzględnianie wpływu zaburzeń lub dysfunkcji rozwojowych na zachowanie. Nowelizacja z 20 sierpnia 2026 r. zmieniła obszary oceniania zachowania w § 11 ust. 1; obowiązek z ust. 3 pozostaje w mocy.
• Organizacja kształcenia specjalnego — tekst jednolity rozporządzenia, § 6: IPET, współpraca zespołu i WOPFU.
• Prawo oświatowe — akt wraz z informacją o zmianach, art. 98–99: statut, prawa i obowiązki ucznia, kary, zasady ubioru oraz korzystania z urządzeń.
• Karta Nauczyciela — tekst jednolity, art. 63: ochrona nauczyciela podczas lub w związku z wykonywaniem obowiązków.
• Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym — tekst jednolity, art. 4: niezwłoczne powiadomienie służb przy stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
• RODO, art. 5, 6 i 9: ograniczenie zakresu danych, podstawa przetwarzania i ochrona danych o zdrowiu. Kodeks cywilny, art. 10–11: pełnoletność i zdolność do czynności prawnych.

W redakcji uwzględniono udostępniony statut ZSZ nr 5 obowiązujący od 16 października 2025 r. (§ 87, § 106–114, § 119 i § 123) oraz szkolne Standardy Ochrony Małoletnich. Nie udostępniono odrębnych szkolnych procedur kryzysowych, dlatego poradnik nie wskazuje niepotwierdzonych numerów wewnętrznych ani nazwisk osób dyżurujących. Weryfikacja źródeł: 15 września 2026 r.

Źródła i dalsza lektura

Materiał wyjściowy: Poradnik Dla Nauczycieli Trudne Zachowania (PDF), przekazany do opracowania po szkoleniu i spotkaniu zespołu pomocy psychologiczno-pedagogicznej. W pliku nie podano autora ani daty szkolenia. Tekst został przeredagowany i uzupełniony po sprawdzeniu zaleceń; przykładowe wypowiedzi nie są cytatami z przebiegu szkolenia.

• Education Endowment Foundation: Improving Behaviour in Schools. Rozpoznawanie potrzeb ucznia, spójne zasady i dobieranie wsparcia do sytuacji.
• Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, Lucyna Kicińska i Małgorzata Łuba; materiał udostępniony przez MEN. Działania przy podejrzeniu zagrożenia i organizacja dalszej pomocy.
• WHO: pytania i odpowiedzi o zapobieganiu samobójstwom. Rozmowa wprost o zagrożeniu i zapewnienie obecności przy osobie w kryzysie.

Wróć do bazy wiedzy