Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Nie zostawiaj ucznia samego i nie odsyłaj go do nikogo bez opieki — zostań z nim albo przekaż opiekę konkretnej osobie dorosłej. Powiadom dyrekcję i szkolnego specjalistę. Nie obiecuj, że zachowasz tę informację w tajemnicy.
Czym jest ten materiał
Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie opracował „Standardy postępowania dla nauczycieli w kontakcie z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej”. Autorką opracowania jest Małgorzata Łuba, konsultacja: Lucyna Kicińska. Materiał trafił do szkół z prośbą o przekazanie nauczycielom i pracownikom szkoły.
Są dwa pliki. Wersja skrócona to osiem stron kart z zestawieniem „co robić / czego nie robić” — nadaje się do wydruku i trzymania pod ręką. Wersja rozszerzona to pełne opracowanie z podziałem zadań w szkole, wiedzą o zachowaniach samobójczych, opisem działań interwencyjnych i postwencyjnych, bibliografią oraz wykazem telefonów pomocowych. Oba pliki są zapisane na tej stronie.
Poniżej jest streszczenie najważniejszych zaleceń. Nie zastępuje ono lektury oryginału ani szkolnych procedur — przy realnym zdarzeniu obowiązują statut, Standardy Ochrony Małoletnich i procedury kryzysowe naszej szkoły.
Dlaczego to zadanie dotyczy każdego nauczyciela
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje cztery strategie zapobiegania zachowaniom samobójczym o potwierdzonej skuteczności. Szkoła realizuje dwie z nich: rozwijanie umiejętności społeczno-emocjonalnych uczniów oraz wczesne rozpoznawanie osób zagrożonych i ułatwianie im dostępu do pomocy. W prawie oświatowym mieści się to w pomocy psychologiczno-pedagogicznej i programie wychowawczo-profilaktycznym.
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna nie jest wyłącznie zadaniem specjalistów. Wsparcie pedagoga, pedagoga specjalnego i psychologa ma uzupełniać, a nie zastępować działania nauczycieli. Nauczyciel jest zwykle pierwszą osobą, która widzi zmianę w zachowaniu ucznia.
- Według danych Komendy Głównej Policji w 2023 r. w Polsce odnotowano 2139 prób samobójczych osób do 18 r.ż. i 1736 w grupie 19–24 lata; życie odebrało sobie odpowiednio 145 i 304 młodych osób.
- Rejestr policyjny jest zaniżony. Szacunki WHO i badania wskazują, że rzeczywista liczba prób samobójczych młodych osób w Polsce może sięgać 15–30 tysięcy rocznie. W badaniu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę z 2023 r. próbę samobójczą ma za sobą 9% nastolatków w wieku 11–17 lat.
- Około 80% osób, które zamierzają odebrać sobie życie, wcześniej — słowem lub zachowaniem — sygnalizuje swoje zamiary. Sygnały są jednak na tyle niejednoznaczne, że łatwo znaleźć dla nich mniej groźne wytłumaczenie.
Trzy kroki pierwszej pomocy emocjonalnej
Standardy opisują reakcję nauczyciela jako pierwszą pomoc emocjonalną — odpowiednik pierwszej pomocy przedmedycznej w sytuacji trudności emocjonalnych. Może jej udzielić każdy pracownik szkoły, który pierwszy zauważy niepokojące zachowanie. Składa się z trzech etapów: ZAUWAŻ, POROZMAWIAJ, DZIAŁAJ.
1. ZAUWAŻ
| Zrób | Nie rób |
|---|---|
| Zwróć uwagę na niepokojące, niepożądane, narastające zachowania, które mogą sygnalizować kryzys samobójczy. | Nie bagatelizuj swoich spostrzeżeń. |
| Potraktuj swoje obserwacje jako komunikat o czymś ważnym, być może trudnym i niebezpiecznym. | Nie tłumacz sobie, że zmiana w zachowaniu ma banalną, niegroźną przyczynę. |
To najczęstsze miejsce, w którym pomoc się urywa. Zmiana w zachowaniu bywa widoczna, ale zostaje wytłumaczona lenistwem, prowokacją, chęcią zwrócenia na siebie uwagi albo „trudnym wiekiem”. Wtedy pierwsza pomoc emocjonalna w ogóle się nie zaczyna.
2. POROZMAWIAJ
| Zrób | Nie rób |
|---|---|
| Zaoferuj swój czas i uwagę, zachęć do rozmowy o trudnościach. | Nie odsyłaj do innej osoby ani nie zostawiaj ucznia bez opieki. |
| Wysłuchaj, okazując zainteresowanie i chęć zrozumienia. | Nie zaprzeczaj zgłaszanym problemom. |
| Proś o przykłady i zadawaj proste pytania pogłębiające wiedzę o problemach. | Nie pocieszaj na siłę. |
| W empatyczny sposób nazwij emocje i odczucia. | Nie zmieniaj tematu rozmowy, żeby odwrócić uwagę od przeżywanych trudności. |
| Zapytaj, jak uczeń próbuje sobie radzić — ze szczególną uwagą na metody autodestrukcyjne. | Nie udzielaj rad, dopóki nie pogłębisz wiedzy o problemach. |
| Podziękuj za to, że dzieli się z Tobą swoimi problemami. | Nie przekonuj do natychmiastowej rezygnacji z autodestrukcyjnych myśli, planów lub działań. |
Najważniejsze jest cierpliwe słuchanie. Pełne optymizmu komentarze i gotowe plany zaradcze — nawet wypowiedziane w najlepszej wierze — młoda osoba może odebrać jako dowód braku zrozumienia albo lekceważenia. Jeśli mówi o niezdrowych sposobach radzenia sobie, nie oceniaj i nie moralizuj; podziękuj za szczerość.
3. DZIAŁAJ
| Zrób | Nie rób |
|---|---|
| Zachęć do szukania rozwiązań i możliwości poradzenia sobie z trudnościami. | Nie oczekuj natychmiastowej poprawy. |
| Pomóż zaplanować małe, realne w danej chwili działania na rzecz poprawy nastroju. | Nie obiecuj absolutnej dyskrecji. |
| Przypomnij o dostępnych specjalistach w szkole, zachęć do skorzystania z ich pomocy i pomóż do nich dotrzeć. | Nie działaj w pojedynkę. |
| Powiedz uczniowi, co zamierzasz zrobić w jego sprawie i kto zostanie poinformowany o jego problemach. | Nie zwlekaj z potrzebnymi interwencjami. |
| Uruchom procedurę adekwatną do okoliczności, w tym powiadomienie opiekunów prawnych. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod 112. |
Uczeń zasługuje na wyjaśnienie, jakie decyzje podejmują dorośli i dlaczego. To zwiększa szansę, że rzeczywiście skorzysta z zaplanowanej pomocy, i chroni relację z nauczycielem. Pierwsza pomoc emocjonalna jest początkiem drogi, a nie jej zakończeniem — kryzys samobójczy zwykle wymaga wsparcia specjalistycznego poza szkołą.
Zapamiętaj. Każdy nauczyciel może być ratownikiem pierwszej pomocy emocjonalnej. Masz prawo czuć się niepewnie i nie wiedzieć, co powiedzieć — na co dzień realizujesz inne zadania. Podobnie jak w pierwszej pomocy przedmedycznej, Twoje działanie może uratować zdrowie, a nawet życie ucznia.
Sygnały ostrzegawcze kryzysu samobójczego
Standardy wymieniają zmiany w zachowaniu, które warto potraktować jako sygnały zagrożenia:
- mówienie wprost lub nie wprost o myślach i planach samobójczych, o samobójstwie;
- mówienie o cierpieniu, ciężarze życia, chęci śmierci, bezradności, beznadziejności, braku sensu i celu;
- mówienie o byciu ciężarem dla innych, własnej bezwartościowości, osamotnieniu, poczuciu izolacji;
- pożegnania, przygotowywanie listów, sporządzanie testamentu, porządkowanie różnych spraw;
- poszukiwanie informacji, w jaki sposób odebrać sobie życie;
- przygotowywanie przedmiotów, które mogą do tego posłużyć;
- zainteresowanie śmiercią w wypowiedziach ustnych, pisemnych i aktywnościach artystycznych;
- długotrwałe przygnębienie, utrata spontaniczności, większa płaczliwość;
- wycofanie z kontaktów, rezygnowanie z zajęć do tej pory ważnych i lubianych;
- nieobecności w szkole;
- trudności z koncentracją uwagi i trudności w nauce;
- trudności z mobilizacją, zachowania świadczące o zmęczeniu i niemocy;
- brak dbałości o siebie, swój wygląd i higienę;
- pierwsze sięganie po środki psychoaktywne lub nasilenie ich używania.
Żaden z tych sygnałów nie rozstrzyga sam z siebie o zagrożeniu. Każdy jest natomiast wystarczającym powodem, żeby zainteresować się uczniem i porozmawiać.
Błędne przekonania i rzetelna wiedza
Standardy zestawiają najczęstsze mity, które utrudniają reagowanie, z tym, co wiadomo z badań.
| Błędne przekonanie | Rzetelna wiedza |
|---|---|
| Próba samobójcza lub samobójstwo pojawiają się bez ostrzeżenia. | Około 80% osób sygnalizuje wcześniej swoje zamiary — słowem albo zachowaniem. |
| Kto mówi o samobójstwie, ten tego nie zrobi; chodzi mu tylko o uwagę. | Wypowiedzi samobójcze zawsze warto traktować jak sygnał ostrzegawczy i wystarczający powód do rozmowy sprawdzającej, co się za nimi kryje. |
| Kto chce odebrać sobie życie, i tak to zrobi. | Osoba w kryzysie zwykle doświadcza ambiwalencji — jednocześnie chce żyć i umrzeć. Dlatego istnieje szansa na ratunek. |
| Rozmowa o samobójstwie może do niego zachęcić. | Umiejętna rozmowa pozwala zrozumieć trudności, uzyskać informacje ważne dla bezpieczeństwa i udzielić adekwatnej pomocy. Bywa też uwolnieniem od ciężaru tajemnicy. |
| Zachowania samobójcze podejmują wyłącznie uczniowie z zaburzeniami psychicznymi. | Zaburzenia psychiczne są jednym z czynników ryzyka, ale nie jedynym. Nie każdy uczeń w kryzysie samobójczym ma diagnozę psychiatryczną. |
| Przyczyną była konkretna sprawa albo konkretna osoba. | Próby samobójcze i samobójstwa nigdy nie mają pojedynczej przyczyny. Wskazywanie jednej to niebezpieczne uproszczenie. |
| To tchórzostwo albo odwaga. | To skutek wielu czynników ryzyka, najczęściej cierpienia emocjonalnego, poczucia beznadziejności i osamotnienia. Takie kategorie tu nie pasują. |
| Uczniowie robią to tylko wobec naprawdę poważnych trudności. | Wydarzenie uznane przez dorosłych za błahe — niepowodzenie szkolne, nieszczęśliwa miłość, zawiedzione oczekiwania — może być czynnikiem spustowym przy wcześniej nagromadzonych obciążeniach. |
| Próby samobójcze uczniów to manipulacja lub prowokacja. | Wcześniejsza próba jest głównym, niezależnym czynnikiem ryzyka samobójstwa: około 40% osób ponawia ją w ciągu 12–14 miesięcy, a co trzecia ofiara samobójstwa miała za sobą wcześniejsze próby. |
| Jeśli uczeń mówi o tym w tajemnicy, trzeba tajemnicy dochować. | Gdy dorosły wie, że młoda osoba może być zagrożeniem dla siebie, ma obowiązek podzielić się tą informacją z wychowawcą, specjalistami szkolnymi i opiekunami prawnymi. |
Współpraca z opiekunami prawnymi
Każda oznaka trudności emocjonalnych i towarzyszących im zachowań autodestrukcyjnych — zwłaszcza samouszkodzeń i zachowań samobójczych — wiąże się z zagrożeniem zdrowia, a czasem życia. O takiej okoliczności szkoła musi poinformować opiekunów prawnych. Do zadań szkoły należą:
- rozpoznawanie niebezpieczeństwa i podejmowanie adekwatnych interwencji;
- przekazywanie rodzicom informacji o nowych niepokojących zachowaniach albo o nasileniu już zauważonych;
- wskazanie form wsparcia poza szkołą;
- zorganizowanie doraźnej pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
- monitorowanie, na ile rodzina radzi sobie z sytuacją i korzysta ze wsparcia;
- zachęcanie rodziców do sięgania po wsparcie również dla siebie.
Ustalenia z rodzicami warto zapisywać i dołączać do dokumentacji. Jeżeli są podstawy, by sądzić, że opiekunowie bagatelizują zagrożenie, standardy przypominają, że brak działań na rzecz bezpieczeństwa dziecka bywa formą zaniedbania — a podejrzenie przemocy w rodzinie nakazuje uruchomienie procedury „Niebieskiej Karty” lub wystąpienie do sądu rodzinnego o wgląd w sytuację rodzinną (art. 572 Kodeksu postępowania cywilnego).
Szkoła nie prowadzi psychoterapii. Jej rolą jest pokierowanie rodziny do poradni psychologiczno-pedagogicznej, ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, centrum zdrowia psychicznego, poradni zdrowia psychicznego, ośrodka interwencji kryzysowej, ośrodka pomocy społecznej albo organizacji pozarządowej. Wykaz placówek finansowanych przez NFZ jest na stronie Narodowego Funduszu Zdrowia.
Po próbie samobójczej ucznia
Uczeń po próbie samobójczej jest bardziej narażony na jej ponowienie, a rówieśnicy, którzy się o niej dowiedzą — na naśladowanie zachowań samobójczych. Wspierać trzeba obie grupy.
Rozmowa z klasą — działania natychmiastowe
| Zrób | Nie rób |
|---|---|
| Porozmawiaj otwarcie o tym, co się stało. | Nie podejmuj tematu ze wszystkimi klasami — tylko z zespołem ucznia po próbie samobójczej oraz z grupami, które ujawniają, że wiedzą o zdarzeniu i reagują niepokojem. |
| Skoncentruj się na przeżyciach i sposobach radzenia sobie z emocjami, a nie na omawianiu samego zdarzenia. | Nie wchodź w szczegóły i nie dyskutuj o domniemanych motywach ani przyczynach. |
| Zaakceptuj różne reakcje na tę informację. | Nie zakładaj, że wszyscy wiedzą, jak radzić sobie z kryzysem i z jakiego wsparcia mogą skorzystać. |
| Przypomnij o możliwych formach pomocy w szkole i poza nią. Podkreśl, że korzystanie ze wsparcia jest dowodem siły, a nie słabości. |
Informowanie wszystkich uczniów „profilaktycznie” nie jest zalecane: powoduje niepotrzebny rozgłos, wywołuje silne emocje i utrudnia uczniowi powrót do szkoły. W dłuższej perspektywie monitoruj narastające zmiany w zachowaniu, zachęcaj do rozmowy i ułatwiaj kontakt ze szkolnym specjalistą. Nie bagatelizuj swoich obserwacji, nie działaj w pojedynkę i nie zwlekaj z interwencjami.
Powrót ucznia do szkoły
Powrót po próbie samobójczej bywa trudny: uczeń może się wstydzić, obawiać reakcji rówieśników i nauczycieli oraz mieć zaległości w nauce. Standardy sprowadzają postawę akceptacji do trzech zadań.
- Świadomość ryzyka nawrotu i gotowość do pomocy. Od pierwszego dnia prowadź stałą, dyskretną obserwację samopoczucia i zachowania. Zwracaj uwagę na nieobecności i spóźnienia. W razie potrzeby zachęć do rozmowy lub kontaktu ze specjalistą. Umów wcześniej możliwość wyjścia z sali przy silnym napięciu — zawsze do konkretnego, bezpiecznego miejsca w szkole.
- Dostosowanie metod i form pracy oraz pomoc w nadrobieniu zaległości. Podziel materiał na mniejsze części, wydłuż czas na zaliczenie, pozwól wybrać sposób sprawdzenia wiedzy, rozważ pracę poza klasą podczas sprawdzianów, zmniejsz liczbę zadań. Podstawą jest rozporządzenie o pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
- Zaangażowanie grupy rówieśniczej i poprawa relacji. Pomóż klasie zrozumieć sytuację kolegi lub koleżanki, połóż nacisk na wzajemną troskę, szacunek i akceptację, porozmawiaj o pomocy rówieśniczej. Reaguj natychmiast i stanowczo na każdy przejaw wykluczenia, ośmieszania i przemocy.
Czego nie robić: nie oczekuj, że wszystkie problemy zostały rozwiązane ani że możliwości ucznia w nauce będą od razu porównywalne z rówieśnikami; nie wymagaj samodzielnego nadrobienia zaległości w krótkim czasie; nie wymuszaj specjalnego traktowania ani nieautentycznej sympatii ze strony klasy.
Po śmierci samobójczej ucznia
Samobójstwo ucznia obciąża całą społeczność szkolną i niesie dodatkowe zagrożenie: naśladowanie zachowań samobójczych w otoczeniu zmarłej osoby, czyli efekt Wertera. Działania podejmowane po zdarzeniu to postwencja. Pierwsza zasada to wdrożenie jej niezwłocznie po otrzymaniu informacji; druga — równoważenie działań nadzwyczajnych z normalnym rytmem pracy szkoły. Zaleca się powrót do ustalonej organizacji pracy po około trzech dniach od rozpoczęcia postwencji, bo rutyna daje uczniom poczucie bezpieczeństwa.
Działania natychmiastowe
| Zrób | Nie rób |
|---|---|
| Uświadom sobie własne reakcje. Rozmawiaj o nich otwarcie z innymi nauczycielami, specjalistami i przełożonymi. Wspieraj osoby ze swojego zespołu, a w razie potrzeby skorzystaj z pomocy specjalistycznej poza szkołą. | Nie oczekuj, że trudne emocje Cię ominą, i nie wymagaj od siebie, że poradzisz sobie bez wsparcia innych. |
| Zapoznaj się z celami postwencji, szkolnym harmonogramem i zakresem zadań poszczególnych pracowników. | Nie informuj o zdarzeniu podczas apeli — mniejsza grupa daje większe poczucie bezpieczeństwa. |
| Załóż, że uczniowie dowiedzą się o samobójstwie z krążących plotek, i przekaż informację swojej klasie zgodnie z ustalonymi wytycznymi. | Nie opisuj metody samobójstwa i nie informuj o miejscu zdarzenia. |
| Ogranicz komunikat do minimum i podkreśl, że samobójstwo nie ma pojedynczej przyczyny i nikt nie ponosi za nie odpowiedzialności. | Nie gloryfikuj i nie idealizuj zmarłej osoby; nie wskazuj domniemanych motywów. |
| Przeznacz czas na rozmowę o odczuciach, przemyśleniach i obawach uczniów. Zaakceptuj różne reakcje. | Nie przedstawiaj samobójstwa jako sposobu rozwiązania problemów lub poradzenia sobie z cierpieniem. |
| Połóż nacisk na możliwe formy wsparcia w szkole i poza nią. Podkreśl, że korzystanie z nich jest dowodem siły. | W dalszej części zajęć nie omawiaj nowego materiału i zrezygnuj z zaplanowanych sprawdzianów. |
Działania krótko- i długoterminowe
- Monitoruj narastające zmiany w zachowaniu, aby rozpoznać osoby potrzebujące dodatkowego wsparcia — zwłaszcza świadków zdarzenia, rodzeństwo i bliskich znajomych, uczniów w żałobie lub po wcześniejszych stratach, uczniów w konflikcie ze zmarłą osobą oraz uczniów z historią własnych zachowań samobójczych.
- Zdobądź wiedzę o procesie żałoby i daj czas na jej przeżywanie. Pozwól wracać w rozmowach do tematu śmierci i towarzyszących jej emocji.
- Dziel się pomysłami, co zrobić, żeby poczuć się lepiej. Przypominaj o możliwych formach pomocy.
- Pamiętaj, że żałoba utrudnia zapamiętywanie i obniża postępy w nauce — zapytaj o trudności i dostosuj wymagania.
- Włącz do programu nauczania zagadnienia zdrowia psychicznego i radzenia sobie z kryzysami.
- Nie oczekuj, że jest jeden słuszny sposób i czas przeżywania żałoby. Nie odwracaj uwagi od wyrażanych emocji. Nie rezygnuj natomiast ze szkolnej rutyny i wymagań.
Upamiętnienie
Upamiętnienie jest naturalną potrzebą i może pomagać w żałobie, ale ze względu na ryzyko gloryfikacji powinno być krótkie (np. do pogrzebu), kameralne i mniej formalne niż spotkanie całej społeczności. Standardy podają przykłady bezpieczniejszych form: lekcja wychowawcza poprzedzona minutą ciszy, list lub rysunek, wspólne zasadzenie drzewa, odczytanie wiersza albo cytatu. Pomysły ryzykowne — znicze, kwiaty, maskotki i zdjęcia w eksponowanych miejscach szkoły — warto omawiać indywidualnie i zastępować bezpieczniejszymi.
Materiały do pobrania
Oba pliki pochodzą z opracowania Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie i są zapisane na stronie wychowawcy.
- Standardy postępowania dla nauczycieli — wersja skrócona (PDF, 8 stron)Karty „co robić / czego nie robić” dla trzech sytuacji: kryzys samobójczy, próba samobójcza, żałoba po śmierci samobójczej. Do wydruku i trzymania w teczce wychowawcy.
- Standardy postępowania dla nauczycieli — wersja rozszerzona (PDF)Pełne opracowanie: podział zadań w szkole, wiedza o zachowaniach samobójczych, czynniki ryzyka i ochronne, interwencja, postwencja, profilaktyka, bibliografia, wykaz bezpłatnych publikacji i telefonów pomocowych.
Telefony i strony pomocowe
| Numer lub adres | Dla kogo |
|---|---|
| 112 | Bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. |
| 116 111 | Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży — całodobowy, codziennie. |
| 800 12 12 12 | Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka — pomoc psychologiczna i prawna, całodobowo. |
| 800 100 100 | Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci. |
| 116 123 | Kryzysowy Telefon Zaufania dla osób dorosłych — całodobowy. |
| 800 70 22 22 | Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym — całodobowo. |
| 800 111 123 | Tumbo Linia — dla dzieci i nastolatków w żałobie. |
| 800 108 108 | Linia wsparcia dla osób po stracie bliskich. |
| zwjr.pl | „Życie warte jest rozmowy” — bezpłatne konsultacje suicydologiczne dla szkół, rodziców, osób w kryzysie i w żałobie po śmierci samobójczej. |
Wykaz przydaje się w dwóch miejscach: w rozmowie z uczniem i jego rodzicami oraz na tablicy w sali. Warto mieć go przy sobie zanim będzie potrzebny.
Źródła i dalsza lektura
- Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej — wersja rozszerzonaInstytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Opracowanie: Małgorzata Łuba, konsultacja: Lucyna Kicińska. Źródło wszystkich zaleceń przytoczonych w tym artykule.
- Standardy postępowania dla nauczycieli — wersja skróconaKarty zaleceń do wydruku.
- Życie warte jest rozmowy: pierwsza pomoc emocjonalnaRozwinięcie schematu ZAUWAŻ — POROZMAWIAJ — DZIAŁAJ.
- Życie warte jest rozmowy: wsparcie ucznia po próbie samobójczejSzkolny system wsparcia przy powrocie ucznia do szkoły.
- Interwencje po śmierci samobójczej — o znaczeniu i potrzebie działań postwencyjnych w szkoleM. Łuba, J. Palma, H. Witkowska, Polskie Towarzystwo Suicydologiczne, 2022.
- Samouszkodzenia — zrozumieć, aby zapobiecPoradnik dla środowiska szkolnego; samouszkodzenia często współwystępują z zachowaniami samobójczymi.
- Zapobieganie samobójstwom dzieci i młodzieży — poradnik OREJ. Szymańska, dla pracowników oświaty i rodziców.
- Żałoba dzieci i młodzieży — poradnik dla nauczycieliFundacja Hospicyjna. Przydatny przy działaniach po śmierci ucznia.
Artykuł streszcza materiał przekazany szkole przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie; prawa autorskie należą do wydawcy. Zalecenia stosuje się razem ze statutem szkoły, Standardami Ochrony Małoletnich i szkolnymi procedurami postępowania w sytuacjach kryzysowych. Dane liczbowe pochodzą z wersji rozszerzonej standardów (rejestry Komendy Głównej Policji za lata 2013–2023 oraz przywołane tam badania).
Zobacz także: Trudne zachowania na lekcji — jak reagować oraz Tydzień o Przeciwdziałaniu Przemocy Rówieśniczej.