Pokolenie Z i skrajne postawy

Najważniejsze w skrócie

Jak przebiega radykalizacja

Radykalizacja to proces, w którym człowiek stopniowo przyjmuje coraz bardziej skrajne poglądy, aż zaczyna akceptować, a czasem stosować, odbieranie praw innym ludziom lub przemoc. Rzadko jest to nagła przemiana. Zwykle trwa miesiącami, a w sieci może przebiegać szybciej. Badacze porównują ją do schodów: każdy stopień wydaje się niewielki, ale na każdym kolejnym zostaje mniej osób i trudniej się wycofać. Moghaddam, 2005.

1. Podatność. Punktem wyjścia jest zwykle poczucie krzywdy, niesprawiedliwości, samotności lub niepewności oraz potrzeba przynależności, znaczenia i prostych odpowiedzi. U nastolatków dochodzi naturalne szukanie własnej tożsamości.
2. Wskazanie winnego. Pojawia się proste wyjaśnienie: „to wszystko przez nich”. Złożony świat zostaje podzielony na „nas” i „ich”.
3. Zamknięcie w bańce. Algorytm podsuwa coraz więcej podobnych i coraz ostrzejszych treści, a grupa w sieci daje akceptację. Inne źródła, rodzina i nauczyciele tracą wiarygodność („media kłamią”, „dorośli nie rozumieją”). Proces wzmacniają błędy poznawcze, np. faworyzowanie własnej grupy, uleganie autorytetom z sieci i przekonanie, że wszystkie media są wrogie (zob. Pułapki myślenia).
4. Przesuwanie granic. „Oni” przestają być ludźmi, a stają się zagrożeniem. Skrajne rozwiązania, takie jak zakazy, odbieranie praw czy izolowanie całych grup, zaczynają wydawać się rozsądne.
5. Przyzwolenie na przemoc i działanie. Pojawia się myśl, że „ktoś musi w końcu coś zrobić”. Fundacja Orange opisuje tę drogę tak: wrogi język prowadzi najpierw do unikania kontaktu z „przeciwnikami”, potem do dyskryminacji, a na końcu do przemocy fizycznej. Fundacja Orange.

Większość osób o skrajnych poglądach nigdy nie sięga po przemoc. Badacze odróżniają radykalizację poglądów od radykalizacji działań. McCauley i Moskalenko, 2017. U młodych ludzi droga od słów do czynów bywa jednak krótsza. Według Europolu w 2024 r. w Unii Europejskiej za przestępstwa terrorystyczne zatrzymano 449 osób, z czego 133 miały od 12 do 20 lat. Europol opisuje grupy niepełnoletnich, które radykalizują się razem w sieci i wspólnie planują ataki. Europol, TE-SAT 2025.

Pułapki myślenia

Większość z nas na co dzień korzysta z trybu myślenia automatycznego. Nie wymaga on dużego wysiłku: przetwarzamy w nim komunikaty nieświadomie i szybko, opierając się na emocjach i skojarzeniach. Jego przeciwieństwem jest myślenie kontrolowane: uważne, wysiłkowe, oparte na refleksji i rozumowaniu. Im więcej trybu automatycznego, tym łatwiej wpaść w pułapki poznawcze, a to one ułatwiają manipulację i radykalizację. Twórcy programu PRECOBIAS opisują dziesięć najczęstszych błędów poznawczych. Świadomość, że występują, to pierwszy krok do ochrony przed dezinformacją. Fundacja Orange.

1. Efekt grupy wewnętrznej i zewnętrznej. Potrzeba przynależności do grupy jest częścią naszej tożsamości. Często jednak budujemy ją, przypisując innym grupom negatywne cechy, posługując się stereotypami i niechęcią wobec „obcych”.
2. Efekt autorytetu. Jesteśmy skłonni ufać osobom i instytucjom, które uważamy za wiarygodne. Jak w efekcie aureoli przenosimy opinie „autorytetu” z jednej dziedziny na inne, nawet bez żadnych dowodów.
3. Efekt potwierdzenia. Szukamy informacji, które potwierdzają to, w co już wierzymy, i pomijamy te, które temu przeczą. Wyjście poza tę strefę komfortu wymaga dużego wysiłku.
4. Pozytywna retrospekcja. Idealizujemy przeszłość i patrzymy na nią przez różowe okulary, przez co źle porównujemy ją z teraźniejszością („kiedyś było lepiej”).
5. Efekt negatywności. Informacje negatywne przyciągają naszą uwagę wielokrotnie silniej niż wyważone lub pozytywne. Ten ewolucyjnie użyteczny nawyk jest dziś wykorzystywany zarówno ideologicznie, jak i komercyjnie.
6. Zasada podczepiania się. Chętnie dołączamy do „silniejszych” i „zwycięskiej grupy”, a poglądy większości przyjmujemy zwykle bezkrytycznie.
7. Zjawisko wrogich mediów. Gdy temat jest dla nas ważny, oceniamy materiały medialne na ten temat jako wrogie i stronnicze, nawet jeśli osoby niezaangażowane uważają je za neutralne lub przychylne.
8. Efekt wyższości obrazu nad tekstem. Obraz działa na nas silniej niż słowo pisane. Dotyczy to wszystkich grup wiekowych, ale im młodsze pokolenie, tym większy wpływ „kultury obrazkowej”.
9. Efekt humoru. Przekazy oparte na znanych, budzących ciepłe skojarzenia elementach i zawierające humor zapamiętujemy lepiej. Dlatego memy są tak skutecznym nośnikiem skrajnych treści.
10. Efekt przesypiania. Opinie z niewiarygodnych źródeł mogą wpływać na nasze postawy po dłuższym czasie, kiedy zapomnimy już, że źródło było niewiarygodne.

Opis błędów na podstawie artykułu Fundacji Orange. Gotowe lekcje o każdym z nich zawierają materiały PRECOBIAS.

Dorosły przesadza, nastolatek bierze dosłownie

Dorośli też mówią ostre rzeczy. W badaniu „Twarze polskiej radykalizacji” 19% Polaków ze średnim i wyższym wykształceniem przyznało, że zdarza im się w myślach życzyć śmierci nieznanej osobie, np. politykowi o innych poglądach. Ciesiołkiewicz (red.), 2023. Dorosły zwykle wie jednak, że taka przesada jest rozładowaniem emocji, a nie planem.

U nastolatka kontrola poznawcza, czyli hamowanie impulsów i przewidywanie konsekwencji, związana z korą przedczołową, dojrzewa stopniowo aż do wczesnej dorosłości. Steinberg, 2008; Shulman i in., 2016. Młody człowiek gorzej odróżnia przesadę od deklaracji. Ostre słowa dorosłego, któremu ufa, w połączeniu z podobnymi treściami w telefonie może odebrać jako potwierdzenie, że „wszyscy tak myślą”. To samo zdanie u dorosłego bywa wentylem, a u nastolatka może stać się planem.

Sygnały ostrzegawcze

Pojedynczy sygnał nie oznacza radykalizacji. Niepokój powinno budzić nasilenie, połączenie kilku sygnałów naraz albo nagła zmiana w zachowaniu ucznia. Najważniejsza zasada: sygnału nie lekceważymy tylko dlatego, że brzmi jak żart. Nastolatek często sprawdza reakcję dorosłych, mówiąc coś „pół żartem”.

Czego nie traktować jak sygnału

Silne poglądy, zainteresowanie polityką, bunt wobec dorosłych, ostry styl dyskusji czy nietypowy ubiór same w sobie nie są sygnałem radykalizacji. Młodzi mają prawo się spierać i szukać własnego zdania. Granica przebiega tam, gdzie pojawia się zgoda na odbieranie innym praw, poniżanie ich albo przemoc.

Jak zareagować na sygnał

1. Zapytaj o dosłowność: „Mówisz to na poważnie, czy żartujesz?”, „Co by się stało, gdyby ktoś to naprawdę zrobił?”, „Kto by ucierpiał?”.
2. Zapytaj o źródło: „Gdzie to widziałeś? Kto to mówi? Po co mu to?”.
3. Nie wyśmiewaj i nie zawstydzaj. Ośmieszenie przy klasie umacnia przekonanie, że „dorośli nas nie rozumieją, a w sieci ktoś nas słucha”.
4. Oddziel osobę od poglądu. Możesz stanowczo nie zgadzać się z hasłem i jednocześnie pokazać, że zależy ci na uczniu.
5. Zapisz, co się stało, i przekaż informację dalej zgodnie z poziomem z tabeli.

Jak reagować na groźby i przemoc w trakcie lekcji, opisuje poradnik Trudne zachowania na lekcji — jak reagować.

Przesada w naszym języku

To dotyczy także nauczycieli. Ironia, sarkazm i przesada na lekcji bywają dla części uczniów niezrozumiałe albo rozumiane dosłownie. Dotyczy to zwłaszcza uczniów w spektrum autyzmu (zob. Uczeń w spektrum autyzmu — wsparcie na lekcji), uczniów uczących się języka polskiego (zob. Integracja klasy na początku roku) oraz uczniów będących w napięciu. Słowa nauczyciela mają wagę autorytetu, a wypowiedź z lekcji może zostać nagrana i wyrwana z kontekstu.

Ogólna zasada jest prosta: mówmy wprost, unikajmy metafor przemocy i uogólnień o grupach ludzi, a gdy zdarzy się nam przesada, nazwijmy ją. W ten sposób pokazujemy uczniom, czym różni się emocja od deklaracji. Przy tematach spornych warto podawać fakty, pokazywać różne punkty widzenia i uczyć sprawdzania źródeł. Na godzinie wychowawczej można też porozmawiać z uczniami o tym, jak działa algorytm i co najczęściej widzą w swoim strumieniu „Dla Ciebie”. Gotowe lekcje o błędach poznawczych zawierają materiały PRECOBIAS, a ćwiczenia ze sprawdzania informacji — poradnik Fundacji Orange.

W kontakcie z rodzicami — na co zwracać uwagę

Rodzice są dla nastolatka pierwszym autorytetem. Raport „Między faktem a feedem” pokazuje, że to właśnie znaczący dorośli — rodzice, nauczyciele, znane osoby — potwierdzają młodym, co jest prawdą. Między faktem a feedem, 2025. To działa w obie strony: dorosły może młodego człowieka uodpornić, ale może też, nieświadomie, uwiarygodnić skrajny przekaz.

O co pytać rodziców

• Czy zauważyli zmianę w zachowaniu, słownictwie, wyglądzie lub towarzystwie dziecka?
• Ile czasu dziecko spędza w telefonie i co ogląda? Czy ma nowych „idoli” z internetu?
• Czy dziecko należy do zamkniętych grup w komunikatorach, o których nie chce mówić?
• Czy w domu pojawiły się nowe, ostre poglądy albo konflikty o nie?

Co przekazać rodzicom

• Ich słowa mają ogromną wagę. To, co dorosły mówi w złości i traktuje jak przesadę, dziecko może wziąć dosłownie.
• Warto nazywać własną przesadę: „Byłem zły, przesadziłem, nikomu nie życzę krzywdy”.
• Warto interesować się tym, co dziecko ogląda, i rozmawiać o tym bez wyśmiewania i zakazów na ślepo.
• Warto rozmawiać także o tematach, które dorosłym wydają się dziecka nie interesować — to jeden z wniosków raportu „Między faktem a feedem”.

Gdy skrajne poglądy pochodzą z domu

Zdarza się, że uczeń powtarza słowa rodzica. Nie oceniaj wtedy poglądów rodzica i nie wchodź z nim w spór polityczny. Mów o bezpieczeństwie dziecka i jego relacjach w klasie: „Syn powtarza w szkole zdania, które inni uczniowie odbierają jako groźbę. Chcę, żebyśmy razem pomogli mu zrozumieć, jak to brzmi”. W trudnej sytuacji poproś o udział pedagoga lub psychologa.

Co mówią badania

„Między faktem a feedem” — jak młodzież odbiera informacje

Raport Centrum Analiz Społeczeństwa Informacyjnego Uczelni Korczaka, zaprezentowany w Sejmie 24 listopada 2025 r. Autorki i autorzy, Katarzyna Fereniec-Błońska, Maria Wierzbicka-Tarkowska, Anna Buchner i Konrad Ciesiołkiewicz, przeprowadzili pogłębione wywiady z 30 osobami w wieku 14–19 lat z sześciu miejscowości. To badanie jakościowe: nie mierzy skali zjawiska, ale pokazuje, jak młodzi myślą. To najbliższe wiekowo naszym uczniom źródło w tym poradniku. Między faktem a feedem, 2025.

Najważniejsze wnioski:

• Młodzi są bardziej podatni na dezinformację niż dorośli i częściej wierzą w teorie spiskowe.
• Głównym źródłem informacji są media społecznościowe, zwłaszcza YouTube i TikTok. Młodzi deklarują zainteresowanie światem, ale w praktyce nie szukają informacji, tylko przyjmują to, co podsunie im strumień „Dla Ciebie”.
• Informacje sprawdzają rzadko i intuicyjnie, bez metody. Coraz częściej robią to przez ChatGPT, w przekonaniu, że zawsze podaje prawdę.
• Prawda nie jest dla nich stałym faktem. Teorie spiskowe traktują raczej jak rozrywkę i zwykle nie widzą w nich zagrożenia.
• Autorzy opisują też zmęczenie natłokiem informacji.
• Autorytetem, który potwierdza prawdziwość informacji, są nadal znaczący dorośli: rodzice, nauczyciele, znane osoby. Stąd zalecenie, by rozmawiać z młodymi także o tematach, które dorosłym wydają się ich nie interesować.
• Raport ostrzega przed radykalizacją młodego pokolenia pod wpływem dezinformacji w sieci. Konrad Ciesiołkiewicz podkreślał w wywiadzie, że kryteria radykalizacji w sieci spełniają już nawet 10–11-latki. Ciesiołkiewicz, wywiad.

Wniosek dla szkoły: zakazy nie wystarczą. Młodzi potrzebują rozmowy, przestrzeni na pytania i dorosłych, którzy pokażą, jak sprawdzać informacje i odróżniać przesadę od faktu.

„Twarze polskiej radykalizacji”

Raport z 2023 r. opisuje mechanizmy radykalizacji i polaryzacji w Polsce, rolę mediów i spadek zaufania społecznego. Oprócz danych o życzeniu komuś śmierci pokazuje, że 70% badanych uznało Polskę za podzieloną na dwa plemiona. Kończy się rekomendacjami, także dla edukacji. Ciesiołkiewicz (red.), 2023.

Materiały do pobrania

1. „Między faktem a feedem” — pełny raport (PDF)Młodzież 14–19 lat: skąd czerpie informacje, jak je sprawdza, komu ufa.
2. Fundacja Orange: materiały o manipulacji i radykalizacji w sieci, w tym program PRECOBIASFundacja wskazuje tu materiały PRECOBIAS dla nauczycieli, pedagogów, wychowawców i psychologów: lekcje łączące radykalizację z błędami poznawczymi, emocjami i krytycznym myśleniem oraz bezpłatny kurs online.
3. Fundacja Orange: „Dezinformacja. Jak się przed nią chronić?” (PDF)Techniki manipulacji, sprawdzanie informacji, przykłady do wykorzystania na zajęciach.
4. „Twarze polskiej radykalizacji” — pełny raport (PDF)Mechanizmy radykalizacji i polaryzacji z rekomendacjami, także dla edukacji.
5. Raport „Intensywność korzystania z TikToka a skrajne postawy wobec mężczyzn” — ZenodoBadanie 2001 osób w wieku 18–35 lat z tabelami i wykresem.

Źródła

1. Buchner, A., Ciesiołkiewicz, K., Fereniec-Błońska, K., Wierzbicka-Tarkowska, M. (2025). Między faktem a feedem. Podatność młodzieży na dezinformację i teorie spiskowe w środowisku mediów cyfrowych. Uczelnia Korczaka, Wydawnictwo Newsline.Badanie jakościowe, 30 osób w wieku 14–19 lat. Zob. też komunikat Sejmu RP o konferencji i omówienie w Forsal.pl.
2. Ciesiołkiewicz, K. Radykalizacja w sieci już 10–11-latków. Wywiad, „Wszystko co najważniejsze”.
3. Słysz, M. (2026). Intensywność korzystania z TikToka a skrajne postawy wobec mężczyzn. Związki z feminizmem, seksizmem ambiwalentnym, liberalizacją obyczajową i podwójnymi standardami płciowymi. Wrzesień 2026. Zenodo.Badanie CAWI w panelu SW Research, N = 2001, wiek 18–35 lat. Dane nieważone, przekrojowe.
4. Ciesiołkiewicz, K. (red.) (2023). Twarze polskiej radykalizacji. Raport z badań — analiza — rekomendacje. Komitet Dialogu Społecznego KIG, Laboratorium „Więzi”.Także na stronie dialogkig.pl. Dane o życzeniu śmierci za omówieniem w TVN24.
5. Mierzyńska, A. (2022). Dezinformacja. Jak się przed nią chronić? Poradnik. Fundacja Orange.Części: Problem, Mechanizm, Ochrona.
6. Fundacja Orange. Jak radzić sobie z manipulacją i radykalizacją w sieci? Psychoedukacja dzieci, młodzieży i dorosłych.Artykuł z materiałami dla nauczycieli, pedagogów i psychologów, w tym odesłaniem do przewodnika PRECOBIAS.
7. PRECOBIAS (Prevention of Youth Radicalisation Through Self-Awareness on Cognitive Biases) — materiały dla nauczycieli wskazane przez Fundację Orange.Projekt finansowany przez Komisję Europejską, prowadzony m.in. przez Uniwersytet w Gandawie i Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Obejmuje przewodnik z lekcjami o dziesięciu błędach poznawczych, m.in. efekcie grupy własnej i obcej, efekcie autorytetu i zjawisku wrogich mediów, oraz 12-godzinny bezpłatny kurs online.
8. Europol (2025). EU Terrorism Situation and Trend Report (TE-SAT 2025). Podsumowanie.Dane za 2024 r.; liczba zatrzymanych w wieku 12–20 lat za omówieniem w eucrim.eu.
9. Moghaddam, F. M. (2005). The staircase to terrorism: A psychological exploration. American Psychologist, 60(2), 161–169.Model „schodów”: radykalizacja jako stopniowe wchodzenie na kolejne piętra, na których zostaje coraz mniej osób.
10. McCauley, C., Moskalenko, S. (2017). Understanding political radicalization: The two-pyramids model. American Psychologist, 72(3), 205–216.Rozróżnienie radykalizacji poglądów i radykalizacji działań.
11. Steinberg, L. (2008). A social neuroscience perspective on adolescent risk-taking. Developmental Review, 28(1), 78–106.Model dwóch systemów: wcześnie dojrzewający układ emocji i nagrody oraz wolniej dojrzewająca kontrola poznawcza.
12. Shulman, E. P. i in. (2016). The dual systems model: Review, reappraisal, and reaffirmation. Developmental Cognitive Neuroscience, 17, 103–117.Przegląd badań: wrażliwość na nagrody osiąga szczyt pod koniec okresu nastoletniego, kontrola poznawcza rośnie do wczesnej dorosłości. Model jest przedmiotem dyskusji naukowej.

Poradnik ma charakter edukacyjny. Wnioski dotyczące nastolatków są interpretacją wychowawczą opartą na badaniach rozwojowych i cytowanych raportach. Nie zastępuje szkolnych procedur ani konsultacji ze specjalistą.

Wróć do bazy wiedzy